Kỹ thuật · · 4 phút đọc
Một buổi nung lộ thiên diễn ra thế nào
Gốm Bàu Trúc được nung ngay trên sân, dưới trời trống, trong một đống rơm và củi do người làng xếp bằng tay, không qua lò nào. Buổi nung là bước cuối cùng và cũng là bước không làm lại được. Qua buổi nung, chiếc bình hoặc thành đồ dùng, hoặc vỡ thành mảnh.
Phơi trước đã
Trước khi đốt lửa, gốm cần mấy ngày phơi. Đồ nặn xong phải khô hẳn, để nước trong đất thoát ra hết một cách chậm rãi, vì đồ còn ẩm mà gặp lửa thì nứt.
Vì vậy ngày nung tùy vào thời tiết hơn là theo lịch. Trời mưa thì làng không nung, và không ai ép được bước này đi nhanh hơn.
Xếp đống, phủ rơm
Chỗ nung là một khoảng sân trống. Gốm được xếp thành đống trên sân, rồi củi và rơm phủ lên trên.
Đống rơm ấy vừa là nhiên liệu vừa là vách lò. Rơm giữ nhiệt đủ lâu để đất chín, rồi cháy hết và biến mất. Sau buổi nung không còn buồng lò nào, nên cũng không có buổi nung nào lặp lại buổi trước, vì mỗi lần cách xếp đống, hướng gió và độ khô của rơm đều khác.
Vài giờ lửa, và một con số để so
Lửa cháy trong vài giờ, và nhiệt lên tới khoảng 800°C.
Để dễ hình dung, hãy đặt con số đó cạnh một con số khác: sành sứ tráng men phổ thông nung ở trên 1200°C. Gốm Bàu Trúc nung thấp hơn thế nhiều.
Mặt gốm để trần, không tráng men, nên không có lớp nào bịt mặt gốm lại. Cầm lên, tay thấy mặt ngoài nhám và ram ráp chứ không trơn, và mặt ấy không bao giờ bóng. Trên mặt gốm như vậy, một tia sáng xiên đọc được từng nét khắc.
Vệt lửa: chỗ ửng, chỗ ám đen
Trong một đống rơm cháy ngoài trời, lửa không chia đều.
Chỗ nào hở và dư khí, mặt gốm ửng lên màu vàng hoặc đỏ gạch. Chỗ nào rơm trùm kín và thiếu khí, khói ám lại thành mảng đen hoặc xám. Ranh giới giữa hai vùng loang theo đúng thế nằm của món đồ trong đống, vào hôm đó, ở chỗ đó, chứ không chạy thành một đường thẳng.
Vì vậy hai chiếc nồi cùng dáng, nung cùng một mẻ, vẫn ra hai mặt khác nhau. Vết cháy là bản ghi vị trí của món đồ trong đống lửa, không do ai vẽ, và đó là thứ duy nhất trên món đồ mà cả người làm cũng không định trước được. Mỗi chiếc một dáng riêng, vì gốm Bàu Trúc không đúc khuôn.
Điều này có một hệ quả rất thực tế khi mua: món đến tay sẽ không trùng khít với món trong ảnh, cũng không trùng với món của người mua trước. Vệt lửa thường là chỗ khác biệt đầu tiên người ta nhận ra, trước cả dáng và kích thước.
Gần khoảng lửa với ngọn tháp
Cách làng không xa là tháp Po Klong Garai trên đồi Trầu, nhưng các nguồn chúng tôi đọc chưa đo gạch của tháp này. Một nghiên cứu của Đại học Huế đã phân tích gạch cổ của tháp Mỹ Khánh ở Huế và ước tính gạch được nung ở khoảng 800–900°C. Gốm Bàu Trúc nung ở khoảng 800°C.
Hai dải nhiệt này gần nhau, trong đó mẫu gạch tháp nung nóng hơn một chút. Cả gạch lẫn gốm đều là đất nung. Mẫu gạch ở đây chỉ lấy từ một tháp ở Huế, nên bài không suy ra cho mọi tháp Chăm.
Bài này chỉ đặt hai con số cạnh nhau. Trong các nguồn chúng tôi đọc, chưa nguồn nào nói gạch tháp và gốm làm từ cùng một loại đất, nên bài không khẳng định điều đó. Hồ sơ UNESCO ghi buổi nung gốm kéo dài bảy đến tám giờ, bằng củi và rơm. Với gạch tháp, bài chưa có số liệu về thời gian nung từ nguồn nào, nên cũng không so sánh ở điểm này.
