Vì sao gốm Bàu Trúc không dùng bàn xoay

Ở phần lớn làng gốm, việc đầu tiên người thợ làm là đặt cục đất lên bàn xoay. Ở Bàu Trúc không có bàn xoay nào để đặt. Đây không phải lòng trung thành với lối cũ. Đây là kết luận rút ra từ chính loại đất mà làng có.

Đất quá dính để quay

Đất làm gốm Bàu Trúc lấy ở ven sông Quao. Loại đất sét này dính: bám vào tay, và bám vào chính nó. Bàn xoay chỉ làm việc được khi đất chịu để lực kéo dàn mỏng ra thành thành bình. Đất sông Quao không chịu. Đặt lên mâm quay là tụt.

Trước khi nặn, đất được pha thêm cát. Tỉ lệ pha là chuyện riêng của từng người làm, không ai chỉ cho ai được. Cùng một bãi đất, hai người pha hai kiểu, ra hai chất gốm khác nhau.

Người đi quanh đất

Không có bàn xoay thì vẫn phải có cái gì đó quay. Cái quay ở đây là người.

Khối đất được kê lên cao, người thợ đứng sát bên. Một tay đưa vào lòng khối đất để đỡ, tay ngoài vuốt lên. Rồi bước giật lùi. Bước, rồi vuốt, rồi lại bước. Hết một vòng thì thành bình cao thêm một chút, rồi đi vòng nữa.

Một cái bình không thành hình trong một vòng. Nó là một quãng đi bộ lặp đi lặp lại quanh cùng một khối đất, cho tới khi miệng khép lại đúng chỗ người thợ muốn. Tốc độ do chân quyết định, không do mô tơ. Độ dày thành bình do ngón tay biết, không do khuôn chặn.

Với người Chăm, nước và lửa có mặt từ lúc một đứa trẻ lọt lòng, lửa còn có mặt lúc hỏa táng ở người Bàlamôn, và người Chăm Bàni tin con người sinh ra từ đất rồi về với đất. Đất, nước, lửa cũng có mặt trong nghề gốm ở đây, dù không phải là tất cả: đất còn được pha cát, và lửa cần rơm với củi. Còn giữa bàn tay và cái bình thì không có bàn xoay, cũng không có khuôn.

Đáy tròn, miệng loe

Cách làm để lại dấu trên hình dáng, và dấu đó đọc được bằng mắt.

Gốm quay trên bàn xoay gần như luôn có chân đế vành. Gốm Bàu Trúc thì không: đáy tròn, tì xuống mặt bàn bằng một vùng chứ không đứng trên một vành. Miệng loe ra.

Thành bình cũng không đều tuyệt đối. Chỗ dày chỗ mỏng chênh nhau trong khoảng mà bàn tay chấp nhận, không trong khoảng mà máy đo chấp nhận. Nhìn nghiêng, vành miệng của hai cái bình cùng mẫu không trùng nhau.

Đó cũng là lý do đừng tìm ở đây dáng bình thắt eo có chân đế vành, kiểu vẫn thấy ở gốm quay. Dáng đó là sản phẩm của một công cụ mà làng này không dùng.

Vì sao méo không phải là lỗi

Một cái bình hơi lệch có thể bị đọc là hàng lỗi, nếu người xem mang theo tiêu chuẩn của đồ đúc khuôn. Đặt đúng chỗ thì ngược lại: chỗ lệch là bằng chứng.

Bằng chứng thứ nhất: không có khuôn. Hai món cùng tên, cùng kích thước vẫn khác nhau, vì hai quãng đi bộ quanh đất không bao giờ trùng nhau.

Bằng chứng thứ hai: không có bàn xoay. Nếu có, hình dáng đã khác ngay từ cái đáy, và cái đáy là chỗ khó giả nhất.

Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022. "Khẩn cấp" ở đây nghĩa là đang bị đe dọa, không phải đang được tôn vinh. Một cách làm chỉ còn sống chừng nào còn người làm và còn người mua. Cái đáy tròn không đều là chỗ dễ nhận ra nhất rằng món đồ trên bàn vẫn đang được nặn theo cách cũ, bởi một người đi giật lùi trong một cái sân thật.